Stadsnatuur is meer dan franje: het groeneffect ontsluierd

Mieras voerde het onderzoek uit voor de Stichting Stad & Natuur Almere en het Waterschap Limburg. “In de afgelopen jaren is de kennis van het breineffect van groen sterk ontwikkeld. Ik deed verschillende literatuurstudies en het beeld wordt steeds completer. We begrijpen steeds beter welke mechanismen er spelen: hoe de natuur zo’n impact heeft op de moderne stadsmens.” 

Wat hem betreft is een van de meest fascinerende uitkomsten dat de ervaring van schoonheid van de stadsnatuur één-op-één is gekoppeld aan de mentale werking. “Dat natuur dit met ons doet, kun je verklaren doordat het ons een informatievoorsprong geeft. De natuur is voor onze hersenen veel gemakkelijk te lezen dan de stad, het park is mentaal veel overzichtelijker. Alles in de natuur hangt namelijk samen. Biodiversiteit associëren we met een omgeving waarin roofdieren geen honger hebben, want er is vast veel te eten. Ook dat de vogels zingen betekent dat er geen onraad is. Zo hebben onze hersenen geleerd om de signalen te interpreteren. Parken geven we ook het liefst zo vorm dat het én uitzicht geeft én geborgenheid biedt. Dat vinden we niet voor niets mooi en fijn. De hoveniers van de plantsoenendienst scheppen: oer-veiligheid.” 

Mentale effect is eyeopener 

Hoewel Nederland investeert in natuurontwikkeling in en buiten de stad, constateert Mieras nog een gebrek aan strategisch inzicht. Groen wordt te vaak als versiering gezien. Als er dan bezuinigd moet worden, kijkt men al snel naar de natuur. Onterecht, denkt Mieras: de mentale werking van natuur wordt onderschat. In zijn studie komt naar voren dat bomen verkoeling brengen, stadsgeluid verstrooien en de atmosfeer in de stad verbeteren. En ook dat natuur sporten en bewegen extra effectief maakt. Maar ook zonder beweging heeft groen een verrassend groot effect. “Alleen al het kijken naar een boom in de straat helpt de ontwikkeling en vitaliteit van mensen.”  

Hij vermoedt dat het voor heel veel mensen een eyeopener is wat groen teweeg kan brengen. Bomen en planten hebben een bufferend effect op stress, overbelasting en vermoeidheid, zo blijkt uit vele studies. Al die onderzoeken leveren dezelfde uitkomst: meer groen in de omgeving correspondeert met minder stresshormoon, meer aandacht, betere sociale relaties, minder eenzaamheid. Kinderen kunnen ook beter leren. Hoe dichter bij huis het groen, hoe groter deze mentale verbetering en hoe groter ook de gezondheidseffecten.” 

Basale en gerichte aandacht 

In het onderzoek gaat het ook over de ‘chemische’ verklaring: stoffen die planten uitstoten en die het brein in een toestand van verhoogde werking brengen. Maar Mieras focust zich hier op de sleutelrol van twee aandachtsystemen, die elkaar beconcurreren. Het ene, basale systeem laat zich sturen door prikkels van buiten: door geluiden, kleuren en bewegingen. Deze ‘onvrijwillige aandacht’ rent als een jonge hond aan achter wat we om ons heen horen en zien. Het tweede systeem is hoogwaardiger en richt zich op innerlijke plannen en doelen. “De hersenen hebben twee standen: vooruit en achteruit. Vooruit betekent ontwikkelen en nieuwe verbanden zien. Achteruit is snel in de stress en versnippering raken en weinig gestimuleerd worden.” 

“Een groene omgeving activeert op een ontspannen manier de gerichte aandacht”, licht hij toe. “Daarmee helpt het je om in het hier en nu te zijn. Dat verklaart dat mensen minder piekeren als ze in natuur zijn of planten om zich heen hebben. Natuur helpt om mindful te zijn en een tijd te blijven, interessant genoeg. Al na een paar uur in deze toestand zie je namelijk genetische veranderingen: ontstekingsgenen worden uitgezet: het lichaam ontspant en gaat in de herstelstand. Dat kan daarna langere tijd zo blijven.” 

Hij trekt het naar de dagelijkse praktijk. “Uitzicht op een blinde muur is weinig inspirerend voor de hersenen en activeert stress, waarbij onze gedachten alle kanten opschieten. Dat is uitputtend. Zicht op groen, op bijvoorbeeld bladpatronen, zorgt voor meer rust in je hoofd. Je bent veel beter in staat om recente ervaringen te evalueren. Dat kun je heel goed meten. Als je mensen een wandeling door het park laat maken, zijn ze daarna veel frisser en maken minder fouten in hun werkzaamheden. Ze zijn minder met negatieve dingen bezig en functioneren in veel opzichten beter.”  

Zelfmedicatie door natuur 

De mens is geëvolueerd in de natuur, maar is de afgelopen eeuw in sneltreinvaart in een versteende omgeving terechtgekomen. Die ziet er heel anders uit en heeft een andere impact op onze hersenen, noemt Mieras als oorzaak. “Het mooie is: je hebt helemaal niet zoveel natuur nodig om dit te herstellen. Onze hersenen zijn gericht op zelfmedicatie: ze fixeren zich vanzelf op de stukjes groen die er zijn. Ze focussen zich onderweg op de boom in de straat. Zo kun je in de stad met een relatief laag percentage, gevarieerd groen toch een groot effect hebben.” 

Dat is goed nieuws voor mensen die nu in versteende wijken wonen. Dat zijn vaak de armere wijken, blijkt uit onderzoek. “Het is oneerlijk verdeeld”, beaamt Mieras. “Je ziet ook een enorm verschil in levensverwachting in die wijken. De kans dat iemand met de kleinste beurs komt te overlijden is bijna twee keer zo groot dan voor iemand met de grootste beurs. Die eten gezonder en hebben meer mogelijkheden om de stad uit te gaan, naar het groen. Als je een park aanlegt, zie je dat verschil dalen. Dat heeft een sterk nivellerend effect. We hebben het veel te ver laten komen met die saaie, versteende omgeving die stressverhogend werkt.”  

De stad van de toekomst 

Het brengt hem bij de hoofdlijnen van de groene toekomststad zoals hij die in het onderzoek omschrijft: gekoelde wijken met gezuiverde lucht en verlevendigd door een ecologische structuur van groene postzegels; bomen in de straat, tuintjes, begroeide gevels en groene daken die de bewoners helpen de aandacht te richten en stressniveaus te verlagen; verdichte wijken afgewisseld door zorgvuldig ontworpen groene zones; goed onderhouden parken die helpen de sociale cohesie van stadsbewoners te versterken, en hen stimuleren om te bewegen. En tenslotte: het geheel omgeven door beschermd natuurgebied, waarin stadsmensen zich ’s avonds of in het weekend kunnen onderdompelen in de natuur. 

Gevraagd naar slimme voorbeelden wijst Mieras op de Highline in New York, een tot park omgebouwde treinbaan door de stad. “Dat is ook een fantastisch voorbeeld omdat het zichzelf gefinancierd heeft. Door de 2 à 3 kilometer aan park aan te leggen stegen de waarden van het omliggende vastgoed en via belastingen uit dat vastgoed konden ze het financieren. Zo zie je dat de economische waarde van een stad bij vergroening stijgt en er alleen maar winnaars zijn. Ook omdat het een enorme bijdrage levert aan de volksgezondheid. Dus om zo’n ongebruikte lijn midden in de stad om te bouwen is echt slim investeren in groen.” 

Kleinschaliger kan het ook. “Wat ik ook prachtig en slim vind is dat je steeds meer groene gevels ziet. Doodsaaie blinde muren worden dan ineens bijzonder interessant voor de hersenen. Dat is een effect dat geen enkele ruimte vraagt en ook in aanleg goedkoop is: het groeit gewoon omhoog. Het is eigenlijk vrij bizar dat we pas zo laat dergelijke simpele maatregelen zijn gaan nemen. Het is een schot voor open doel als het gaat om de vitaliteit van de stad.” 

Lees hier het onderzoek van Mark Mieras