Op zoek naar wat verandering in het landschap tegenhoudt

COMBINED komt voort uit de Nationale Wetenschapsagenda (NWA), het programma van onderzoeksfinancier NWO dat wetenschap koppelt aan vragen die in de samenleving spelen. Bij de start van de NWA, inmiddels zo’n tien jaar geleden, konden burgers vragen indienen. Ook de ministeries werd gevraagd waar volgens hen dringend onderzoek naar nodig is. Uit dat gesprek tussen NWO en de ministeries kwam de wisselwerking tussen klimaat en natuur naar voren als urgent thema. “Beleidsmakers zaten eigenlijk met twee verschillende documenten, terwijl we allemaal weten dat klimaat en natuur elkaar beïnvloeden”, zegt Willemen. Ze doelt op de rapporten van het klimaatpanel IPCC en van IPBES, het vergelijkbare internationale panel voor biodiversiteit en ecosysteemdiensten.

Hoe die twee dossiers met elkaar verweven zijn, laat zich eenvoudig illustreren. Als natuur verdwijnt, wordt het lokaal warmer, omdat de verkoelende werking van vegetatie wegvalt. Omgekeerd gaat de natuur achteruit wanneer het warmer wordt, bijvoorbeeld doordat soorten leven en groeien op plekken die niet meer bij hun klimaatzone passen. De vraag van het toenmalige ministerie van LNV leidde tot een oproep aan onderzoekers om met voorstellen te komen. Daarbij werd gevraagd aan te sluiten bij de manier waarop het beleid op dit moment naar natuur en landschap kijkt. COMBINED kreeg eind 2023 financiering toegekend.

Drie kennisvragen

Het project richt zich op drie kennislacunes, legt Willemen uit. De eerste gaat over de wisselwerking zelf: hoe beïnvloeden klimaat en natuur elkaar precies? De tweede gaat over wat er al gebeurt. Er lopen veel maatregelen om landschappen klimaatbestendiger en biodiverser te maken, maar hoe goed werken die, hoe snel, met welk effect en waarom wel of niet? De derde vraag is misschien wel de lastigste. “Klimaat en natuur zijn twee grote dossiers, twee grote urgente problemen. Maar waarom lukt het ons toch maar niet om tot actie over te gaan?”

Om die vragen te beantwoorden, kijkt COMBINED naar drie landschapstypen: stedelijke landschappen, graslandgebieden en bos, met name op de hoge zandgronden. Elk type brengt eigen uitdagingen met zich mee. Het consortium dat het onderzoek uitvoert is breed samengesteld. Naast de Universiteit Twente zijn onder meer de Universiteit Utrecht, Wageningen University & Research, de Universiteit Leiden, Naturalis, HAS green academy en de Hanzehogeschool Groningen betrokken, aangevuld met maatschappelijke partners zoals gemeenten, provincies en natuur- en landbouworganisaties.

Ook de disciplines lopen sterk uiteen. Sommige onderzoekers bestuderen met satellietbeelden hoe gebieden op landschapsniveau met elkaar interacteren. Ecologen gaan het veld in om metingen te doen in bossen, graslanden en de stad. Een onderzoeker van COMBINED, Mette Jill den Boer, bracht bijvoorbeeld op zo’n zestig plekken in Den Haag in kaart hoe het met de stedelijke biodiversiteit gesteld is: een soort health check van de stadsnatuur. Daarnaast heeft het project een sociaalwetenschappelijke en geesteswetenschappelijke kant, die kijkt naar wat verandering in de weg staat. Daar ligt het werk van Koekoek, die is opgeleid als architect en filosoof. “Waarom het nog niet altijd lukt om die verandering te laten komen, heeft vaak een sociale achtergrond en heeft te maken met beleid en met ideeën die in beleid zijn ingebakken.”

Diepere patronen

Deze obstakels staan centraal in het onderzoek van Koekoek. Professionals die zich dagelijks inzetten voor een natuurinclusieve leefomgeving lopen volgens haar regelmatig tegen een muur aan. “Soms is het gebrek aan kennis, soms is het onbegrip. Soms is het gewoon een heel ander wereldbeeld of een systeem dat op een bepaalde manier is ingericht, waardoor de positieve waarde van natuur bijvoorbeeld niet gemakkelijk meegerekend kan worden.”

Die ervaringen wijzen op diepere patronen, stelt Koekoek. Ze verwijst naar het onderzoek van IPBES naar transformatieve verandering. Daarin worden onderliggende oorzaken van natuurverlies benoemd, zoals het idee dat de mens boven de natuur staat, de concentratie van macht en een kortetermijndenken dat sterk gericht is op winst en productiviteit. Die patronen zitten in economische systemen, maar ook in het overheidssysteem. Wie wil dat we ons anders verhouden tot elkaar en tot de natuurlijke wereld, heeft dus ook te maken met culturele verandering. In de dagelijkse praktijk bij een provincie of gemeente wordt zichtbaar hoe die structuren doorwerken.

In Nederland speelt daarbij nog iets mee. Het landschap is zeer efficiënt ingericht en het idee van maakbaarheid zit diep. “In Nederland zijn we denk ik gewend om dingen op een technocratische manier te kunnen oplossen”, zegt Koekoek. Klimaatverandering en biodiversiteitsverlies laten volgens haar juist zien dat niet alles tegelijk kan en dat niet alles technisch op te lossen is. Dat is een confronterend inzicht, en roept op tot een andere manier van ons verhouden tot elkaar en de wereld om ons heen.

Dat het onderzoek ongemakkelijke inzichten kan opleveren, schrikt de onderzoekers niet af. Het zou zomaar kunnen blijken dat de oplossingen grotendeels voorhanden zijn, maar dat ons gedrag of de inrichting van onze systemen ze tegenhoudt. Willemen: “Het mag ook schuren. Het mag ook ongemakkelijk zijn, misschien moet dat zelfs.” Ze vergelijkt het met studenten die feedback krijgen om beter te worden: een lerend systeem moet geprikkeld worden. Koekoek voegt toe dat werken binnen het bestaande systeem en kijken naar de onderliggende structuren elkaar niet uitsluiten. Beide zijn nodig. Wie de onderliggende systemen buiten beschouwing laat, loopt volgens haar het risico steeds in dezelfde val te trappen of de problemen af te wentelen.

Impact begint onderweg

Hoe voorkom je dat de uitkomsten van een onderzoek als dit leiden tot actie, en niet als rapport onderin een la verdwijnen? COMBINED is opgebouwd vanuit een theory of change, legt Willemen uit. Het vertrekpunt is de gewenste impact in 2050: landschappen die anders zijn ingericht. Vervolgens is de vraag welke veranderingen daarvoor op kortere termijn, richting 2030, nodig zijn. Denk aan beter geïnformeerde besluitvorming en beleidsmakers met de juiste training en informatie. Pas daarna komt de vraag wat het project zelf kan opleveren, bijvoorbeeld onderwijsmateriaal of informatie die systematisch wordt verzameld en toegankelijk wordt gedeeld. 

Koekoek benadrukt dat impact niet pas aan het eind ontstaat. Al tijdens het onderzoek ontstaan nieuwe relaties en kunnen bepaalde stemmen sterker gehoord worden. Zelf begeleidt ze bijvoorbeeld een werkgroep van ruimtelijke ontwerpers en anderen die zich inzetten voor een natuurinclusieve, klimaatbestendige stad. Haar onderzoek biedt hun een soort infrastructuur om kennis en ervaringen uit te wisselen.

Ervaringskennis ophalen op Congres Natuurlijk

Tijdens de sessies van COMBINED op Congres Natuurlijk wil Koekoek dit netwerk verder opbouwen. Samen met de interviews die ze momenteel voorbereidt, vormt het congres voor haar een belangrijke start. Iedereen die zich professioneel of persoonlijk hard maakt voor een natuurinclusieve leefomgeving is welkom bij de bijeenkomst, die in zal gaan op de obstakels die de deelnemers ervaren. Koekoek verwacht dat het delen van die ervaringen ook iets oplevert voor de deelnemers zelf. “Je voelt dan waarschijnlijk: hé, ik ben niet de enige.”
 
Oplossen doe je dat niet in één bijeenkomst, beseft ze. Wel hoopt ze een begin te maken met de vraag hoe je met die obstakels omgaat: welke routes, stijlen of tactieken zijn er, en welke goede voorbeelden willen deelnemers met elkaar delen? De sessie bestaat uit twee delen die op elkaar voortbouwen, maar ook los van elkaar te bezoeken zijn. Wie wil, kan daarna betrokken blijven. Het is de bedoeling om jaarlijks een publieke bijeenkomst te organiseren, waarvoor deelnemers opnieuw worden uitgenodigd om mee te denken over routes naar verandering.

Een bijzondere rol is weggelegd voor een aantal ruimtelijke ontwerpers, met uiteenlopende praktijken: van grotere en kleinere gebouwen tot installaties. Ze werken op een andere manier met materiaal en landschap en staan midden tussen verschillende systemen. Ze krijgen te maken met de gemeente, met beleid en milieumaatregelen, maar ook met private ontwikkelaars en particuliere woningeigenaren. “Ze zijn heel erg verknoopt met verschillende dimensies waar die verandering zich hopelijk gaat afspelen, en tegelijkertijd geven zij ook op een bepaalde manier een positieve vorm en schoonheid aan die verandering”, zegt Koekoek.

Een systeem in beweging

Hoe het eindresultaat van COMBINED eruit gaat zien, staat nog niet vast. Koekoek vindt dat geen nadeel. “Zoiets werkt alleen maar wanneer je het daadwerkelijk samen vormgeeft met de diverse praktijken.” Die praktijken verschillen sterk: de bosbouwwereld is immers een andere wereld dan die van boeren of van stedelijke natuur.

Het project staat nog aan het begin. De eerste promovendi zijn nu ruim een jaar bezig en beginnen hun data te verzamelen. Wel ziet Koekoek dat er maatschappelijk veel in beweging is. Ze bespeurt bij veel mensen een gevoel van dissonantie: de manier waarop we onze systemen hebben ingericht, past niet goed meer bij de problemen die we moeten aanpakken. “Ik denk dat dat gevoel van: oh wacht, er klopt iets niet helemaal, een superbelangrijke veranderkracht is.” Wie dat gevoel kan helpen verklaren, maakt het mogelijk om er anders naar te kijken. Daar willen de onderzoekers de komende jaren aan bijdragen, samen met de mensen die in de praktijk al het verschil maken.

Kijk voor meer informatie over de sessie van COMBINED op Congres Natuurlijk op www.congresnatuurlijk.nl

Voor meer informatie over COMBINED kan je terecht op https://www.combined-project.eu/nl/