Sturen met water en bodem in omgevingsprogramma’s

Vier kernboodschappen voor een veranderproces

De handreiking is opgebouwd rond vier samenhangende elementen van een veranderproces – samengebracht in de zogenoemde 4C-bloem: Contract, Concept, Contact en Continuïteit. Deze vormen samen een kader om water- en bodemsystemen richtinggevend te maken bij ruimtelijke keuzes.

1. Contract – organiseer bestuurlijk commitment

Een effectief omgevingsprogramma vraagt om vastgelegde samenwerking tussen overheden. Interbestuurlijke programma’s zijn met name geschikt voor complexe, gebiedsoverstijgende opgaven zoals waterveiligheid, energietransitie en woningbouw. Door afspraken over ambities, maatregelen, rolverdeling, middelen en monitoring gezamenlijk vast te stellen, ontstaat één bindend document. Het programma vormt binnen de beleidscyclus van de Omgevingswet de schakel tussen visie en uitvoering. Ook de inzet van de milieueffectrapportage (mer) kan het programma versterken door effecten van ruimtelijke keuzes op water, bodem en milieu vroegtijdig inzichtelijk te maken.

2. Concept – werk met de gidsprincipebenadering

De gidsprincipebenadering (GPB) vertaalt kennis over het water- en bodemsysteem naar concrete doelen en maatregelen. Centraal staan drie stappen: het uitvoeren van een water- en bodemscan, het formuleren van strategische gidsprincipes en het toepassen van gidsmodellen. De lagenbenadering – met onderscheid tussen ondergrond, netwerken en occupatie – helpt om gebiedskenmerken systematisch te analyseren. Gidsmodellen, zoals het vertragingsmodel, infiltratiemodel of circulatiemodel, maken inzichtelijk hoe water kan worden vastgehouden, geïnfiltreerd, gezuiverd of gescheiden bij de bron. Zo ontstaat een samenhangend pakket aan maatregelen dat aansluit bij bodemtype, grondwaterstand en schaalniveau.

3. Contact – werk aan gedeelde verantwoordelijkheid

Interbestuurlijke programma’s vragen om heldere afstemming van ambities en wettelijke taken. De Omgevingswet verplicht bestuursorganen rekening te houden met elkaars bevoegdheden. Het vroegtijdig in beeld brengen van verantwoordelijkheden – bijvoorbeeld met behulp van een actoranalyse – bevordert transparantie en continuïteit. Ook samenwerking binnen organisaties is essentieel, zodat programma’s goed doorwerken naar omgevingsplannen en uitvoeringspraktijk.

4. Continuïteit – borg leren en bijsturen

Monitoring speelt een centrale rol in het leren en bijstellen van beleid. Door indicatoren voor bijvoorbeeld waterberging, bodemkwaliteit en klimaatadaptatie systematisch te volgen, kan het programma worden aangescherpt. Monitoring is verplicht bij bepaalde typen programma’s, maar ook bij vrijwillige programma’s waardevol om voortgang zichtbaar te maken.

De handreiking biedt daarmee een gestructureerde aanpak om water en bodem integraal en bestuurlijk geborgd onderdeel te maken van omgevingsprogramma’s.

Bekijk hier de handreiking

Bron: Van Hall Larenstein