Ruimte voor eenzaamheid

Volgens CBS-cijfers over 2025 ervoer 40 procent van de Nederlanders van 15 jaar en ouder gevoelens van eenzaamheid: 10 procent in sterke mate, 30 procent in lichtere mate. Het verschijnsel komt in alle leeftijdsgroepen voor. Eenzaamheid verhoogt onder meer het risico op hart- en vaatziekten, depressie en dementie. Over individuele en relationele oorzaken is veel bekend, over de rol van de fysieke leefomgeving veel minder. Eerder onderzoek legt wel verbanden tussen minder eenzaamheid en factoren als groen, beloopbaarheid, woningkwaliteit, voorzieningen, veiligheid, sociale cohesie en een lagere dichtheid. Die studies blijven volgens de auteurs echter te abstract om er ruimtelijke ingrepen op te baseren.

Vier deelstudies en een vertaalslag

Het rapport, gefinancierd door Regieorgaan SIA, bundelt de uitkomsten van twee onderzoeksprogramma's. Een literatuuranalyse van 59 publicaties leverde een model op met drie soorten mechanismen. De omgeving beïnvloedt gedrag, zoals sociale interactie en bewegen. Ze beïnvloedt beleving, zoals veiligheid en vertrouwdheid. En ze bepaalt de blootstelling aan factoren als geluid, verkeer en luchtkwaliteit. Een systeemanalyse met experts uit wetenschap en praktijk liet zien dat de gebouwde omgeving eenzaamheid niet rechtstreeks beïnvloedt, maar via tussenschakels zoals gezondheid, stress, sociaal contact en het gevoel ergens bij te horen. Een park aanleggen leidt daarom niet vanzelf tot minder eenzaamheid; de onderzoekers pleiten voor gecombineerde interventies op meerdere niveaus.

Interviews met 27 jongvolwassenen in Nederland en Ierland toonden twee behoeften: verbinding met anderen, of juist even alleen zijn zonder volledig afgezonderd te raken. In tien co-designworkshops met 47 Eindhovenaren uit groepen met een verhoogd risico, onder wie ouderen, dak- en thuislozen en internationale kenniswerkers, kwamen onder meer groen en water, weinig autoverkeer, beschutting, zitplekken en kunst naar voren. Ook de aanwezigheid van onbekende voorbijgangers werd als prettig ervaren. In twee sessies met telkens 12 tot 15 professionals zijn deze inzichten vervolgens omgezet in ruimtelijke interventies.

Basisvoorwaarde: vrij kunnen verblijven

Aan alle perspectieven ligt één voorwaarde ten grondslag: iedereen moet op een plek kunnen zijn, alleen of met anderen, zonder dat daar een financiële of sociale verplichting tegenover staat. Daarvoor noemt het rapport onder meer goede verlichting en overzicht, comfortabele zitplekken, beschutting tegen weer en hitte, zorgvuldig beheer, een menselijke maat en basisvoorzieningen als drinkwaterpunten en openbare toiletten.

Vier perspectieven, twaalf strategieën

Het eerste perspectief, sociale nabijheid, gaat over plekken waar mensen tussen anderen kunnen zijn zonder contact te hoeven maken. Richtlijnen betreffen bijvoorbeeld wisselende gradaties van zichtbaarheid, zitplekken met rugdekking en vertraagplekken als trappen en zitmuren. Bij verbondenheid staan herkenbaarheid, eigenaarschap en deelname centraal, onder meer via kleinschalige plekken met een lokale identiteit en semi-openbare ruimtes zoals binnentuinen en galerijen. Het perspectief afleiding richt zich op kijken, bewegen en zintuiglijke variatie: verblijfsplekken met zicht op activiteit, doorlopende routes voor langzaam verkeer en afwisseling in materiaal en kleur. Herstel en reflectie, ten slotte, vraagt om prikkelarme en beschutte plekken op afstand van drukte, voldoende ruimte tussen zitplekken en plekken die ruimte geven aan rouw en troost.

Bron: Fontys Hogeschool