Gezondheid is geen bijzaak meer in ruimtelijke plannen

Marije van Hal heeft bij de GGD twee petten op. Ten eerste adviseert ze vanuit haar rol in het team Milieu en Gezondheid over de gezonde leefomgeving. Daarnaast coördineert ze een onderdeel van de bestuursagenda van GGD IJsselland op hetzelfde thema. Tien jaar geleden begin ze hiermee, gezondheid was toen nog een relatief onbekend onderwerp in het ruimtelijk domein.  

“Ik adviseer met name gemeenten, veertien in Twente en elf in IJsselland, en dat is heel breed. Op strategisch niveau, maar ook echt in de uitvoering of bij de beheerafdeling. We werken ook in opdracht van de provincie Overijssel, zo hebben we een tijdje geleden een milieuverkenning gedaan. Voor gemeenten kan het zijn dat we helpen bij de uitwerking van een omgevingsplan  of meekijken bij een mobiliteitsvisie.” 

Onderwerp is gegroeid 

De wereld zag er tien jaar geleden wel een beetje anders uit. “Ja, naar mijn idee stond het thema toen meer in de kinderschoenen dan nu. We zijn dan ook gestart met het maken van een praatplaat, om met elkaar te bepalen waar we het precies over hadden bij het thema gezondheid. De milieuthema’s kende iedereen wel, maar wat is gezondheid eigenlijk? Inmiddels zijn meerdere instituten ermee bezig gegaan, we kennen het fenomeen Positieve Gezondheid en met de komst van de Omgevingswet is er wettelijk verankering gekomen. Daarin zie je dat het onderwerp is gegroeid, niet voor niets zie je het veel terug in de programma’s van congressen.” 

De praatplaat had speerpunten op zowel gezondheidsbescherming als op gezondheidsbevordering. “Tien jaar geleden klinkt misschien niet als lang, maar toch is er veel veranderd”, stelt Van Hal. “Bij gezondheid dacht je toen vooral aan ziekenhuizen en ziekenzorg. De praatplaat heeft ons heel erg geholpen om de stap te zetten naar preventie. Dat is wat je in de ruimtelijke ordening doet, je investeert in de preventie van gezondheidsklachten.” 

Verbinding tussen fysiek en sociaal 

Van Hal is blij met de ontwikkelingen. “In tien jaar zijn hele grote stappen gezet. In elke gemeentelijke visie wordt gezondheid benoemd en het wordt ook steeds duidelijker wat gemeenten daar dan mee willen. Bovendien wordt er steeds meer verbinding gelegd tussen het sociaal en fysiek domein. In het sociaal domein liggen heel veel ingrediënten die in een omgevingsvisie bruikbaar zijn. Immers, de ruimtelijke inrichting kan heel goed plannen en doelen uit het sociaal domein faciliteren.” 

Een goed voorbeeld van samenwerking tussen sociaal en fysiek is gemeente Hardenberg. Daar werd in samenspraak een maatlat ontwikkeld voor de groene en gezonde leefomgeving. Wij zijn daar als GGD bij betrokken geweest. Je legt de maatlat langs projecten om te kijken hoe goed het scoort op onder meer groen en gezondheid. Het stimuleert om kritisch te zijn en met elkaar in gesprek te gaan.” 

De laatste jaren is ook meer aandacht voor de gevolgen van klimaatverandering. “Hittestress is een voorbeeld, maar ook over UV-straling wordt steeds meer bekend. Men denkt dat dat vooral een issue is wanneer het hoogzomer is, maar in het voorjaar kan de UV-straling ook best heel hoog zijn. Met de inrichting van de openbare ruimte kun je daar rekening mee houden, door te zorgen voor voldoende schaduw. We merken dat gemeenten hiermee bezig zijn, door hitteplannen op te stellen.” 

Groen is goed, maar wees kritisch 

Ook groen is een belangrijk onderwerp in de adviezen van Van Hal en haar collega’s. “Het heeft ontzettend veel goede eigenschappen. Het is goed voor je mentale gezondheid, het biedt schaduw, het brengt rust, het maakt buiten zijn aantrekkelijk. Dus we adviseren zeker om groen toe te passen en ook over het soort groen. Want als je iets neerzet, denk er dan van tevoren aan dat sommige soorten allergieën kunnen veroorzaken. Kies voor soorten die minder allergeen zijn. We adviseren ook over maaibeheer, communicatie over teken en we adviseren dat water beter kan stromen dan stilstaan in verband met de kans op infectieziekten. Bij stilstaand water is er een grotere kans dat muggeneitjes uitkomen. En de laatste jaren geven we meer advies over biodiversiteit, want ook dat is erg belangrijk voor onze gezondheid.” 

Elke GGD in Nederland heeft ongeveer dezelfde taken, maar sommige taken zijn verschillend. Een van de verschillen is de bestuursagenda, die is afhankelijk van wat de gemeenten als speerpunten benoemen. Daarom kon het zijn dat GGD IJsselland in 2025 een conferentie over de gezonde voedselomgeving organiseerde en dat GGD Gelderland-Midden onderzoek deed naar maatregelen die je kunt treffen om hittestress te voorkomen. “Doordat we veel samenwerken wordt die kennis goed onderling gedeeld.” 

Unieke omgevingstafels 

“Wat ik leuk vind aan onze regio is dat er elke maand twee regionale samenwerkingstafels worden georganiseerd, een voor IJsselland en een voor Twente. Alle gemeenten kunnen daar ruimtelijke plannen agenderen die ze met verschillende ketenpartners willen bespreken. Dus niet alleen met de GGD, maar bijvoorbeeld ook het waterschap en de veiligheidsregio sluiten aan. Dat heeft als voordeel voor de gemeente dat ze in een keer een gebundeld advies krijgen vanuit de ketenpartners. Bovendien gaan de ketenpartners op deze manier ook met elkaar in gesprek. Dat is volgens mij uniek voor onze regio.” 

Ook intern wordt de verbinding gelegd met dit soort tafels. “Dan sluiten collega’s aan vanuit heel verschillende disciplines, bijvoorbeeld vanuit milieu & gezondheid, infectieziektenbestrijding en jeugdgezondheidszorg. Het is een goede manier om op de hoogte te blijven van de ontwikkelingen in elkaars vakgebied en het zorgt ervoor dat we een goed gefundeerd GGD-breed advies kunnen neerleggen bij gemeenten.”  

Van praatplaat naar kernwaarden 

Dat gezondheid een belangrijk thema is geworden mag duidelijk zijn. De praatplaat van tien jaar geleden is doorontwikkeld naar een set Kernwaarden voor een gezonde leefomgeving. Die luiden als volgt: Rookvrije omgeving, Aantrekkelijke plekken, Gezond gewicht, Wonen en druk verkeer, Voorzieningen dichtbij, Actief vervoer, Fiets- en ov-verbindingen, Gezond binnenklimaat, Prettig wonen en Geschikte woningen. Het geeft aan dat de GGD een brede kijk heeft op het thema en dat alleen een integrale benadering tot een zo goed als ideale situatie zal leiden.  

Gelukkig zijn Overijsselse gemeenten volop bezig met het creëren van een gezonde leefomgeving en de GGD’en in Twente en IJsselland spelen daarin een belangrijke rol. Voorlopig is daar nog genoeg in te winnen. “Het is misschien een stip op de horizon, maar het zou toch mooi zijn als ons advies op dat thema stevig wordt ingezet, van visie tot plan en uitvoering. Met als stip een gezonde leefomgeving en gezondere inwoners in Overijssel”, besluit Van Hal.