Water en bodem als fundament van Nederland

Volgens het manifest is water geen apart beleidsdossier, maar een randvoorwaarde voor een gezond leefmilieu, veiligheid en economische ontwikkeling. Zonder schoon en voldoende water is er geen betrouwbare drinkwatervoorziening, geen naturherstel, geen landbouwproductie en geen veilige leefomgeving.
Tegelijkertijd groeit de druk op het watersysteem. Nederland wordt zowel droger als natter. Hogere temperaturen en grilligere weersextremen zorgen ervoor dat de watervraag toeneemt, terwijl de beschikbaarheid in voorjaar en zomer juist afneemt. Op jaarbasis valt er voldoende neerslag, maar het water is steeds minder op het juiste moment en op de juiste plek beschikbaar. Daarmee raakt de balans zoek – met directe gevolgen voor de inrichting van steden, het landelijk gebied en infrastructuur.

Waterkwaliteit onder druk

Naast kwantiteit staat ook de kwaliteit van water onder zware druk. Grond- en oppervlaktewater – de bronnen voor drinkwater – worden belast door vervuiling vanuit industrie, landbouw en huishoudens. Meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen tasten de ecologische kwaliteit van water aan en medicijnresten komen steeds vaker in het watersysteem terecht.

Voor de fysieke leefomgeving betekent dit dat keuzes over functies, activiteiten en ruimtelijke verdeling direct invloed hebben op de toekomstbestendigheid van waterbronnen. Het manifest onderstreept: schoon water is geen vanzelfsprekendheid meer.

Waterschappen en drinkwaterbedrijven: beheerders van het fundament

De waterschappen werken dagelijks aan:

• sterke dijken en waterveiligheid,
• schoon en voldoende water,
• het beheer van een fijnmazig watersysteem.

Zij beheren circa 18.000 kilometer dijken, waarvan momenteel 1.400 kilometer wordt versterkt. Daarnaast zuiveren zij jaarlijks 2 miljard kubieke meter rioolwater. Drinkwaterbedrijven leveren continu schoon en betaalbaar kraanwater aan ruim 8 miljoen huishoudens en bedrijven, maar lopen tegen grenzen aan: alle tien de drinkwaterbedrijven moeten vóór 2030 hun productiecapaciteit uitbreiden. Zonder snelle actie ontstaan regionale knelpunten, met grote maatschappelijke gevolgen voor woningbouw en economische ontwikkeling.

Van afvoeren naar vasthouden

Een centrale koerswijziging in het manifest is de beweging van afvoeren naar vasthouden van water. Waterschappen zetten in op:

• hogere slootpeilen,
• het laten herstellen van natuurlijke beeklopen,
• het benutten van de sponswerking van bodem en landschap.

Deze maatregelen zijn direct ruimtelijk van aard en raken aan landbouw, natuurbeheer en gebiedsontwikkeling. Ook drinkwaterbedrijven investeren in buffers en grondwateraanvulling, maar signaleren dat dit alleen effectief is als ook de watervraag wordt begrensd. Daarom pleiten zij voor het terugdringen van onttrekkingen, met name uit het grondwater.

Water en bodem sturend

Een expliciete boodschap aan het nieuwe kabinet is het principe ‘Water en bodem sturend’. Ruimtelijke keuzes bepalen in hoge mate of water kan worden vastgehouden, waar drinkwaterbronnen mogelijk zijn en hoe kwetsbaar gebieden worden voor droogte of wateroverlast. De auteurs constateren dat waterschappen en drinkwaterbedrijven weinig invloed hebben op ruimtelijke ordening, terwijl die ordening cruciaal is voor hun wettelijke taken. Daarom vragen zij:

• ruimte om water te bergen,
• bescherming van bestaande en toekomstige drinkwaterbronnen,
• een leidende rol voor de watertoets bij ruimtelijke besluiten.

Nationale regie en samenhang

Tot slot benadrukt het manifest dat de wateropgaven niet door één partij kunnen worden opgelost. Het vraagt om nationale regie, onder meer bij waterbesparing, bescherming van bronnen, verbetering van waterkwaliteit,
en financiering van noodzakelijke investeringen.

Voor professionals in de fysieke leefomgeving betekent dit dat water geen beperkende factor achteraf mag zijn, maar een ontwerpbeginsel vooraf. Alleen door water en bodem echt leidend te maken, kan Nederland werken aan een veilige, gezonde en toekomstbestendige leefomgeving.

Lees hier het Watermanifest 2026