Wadi's als kans voor klimaatadaptatie en BOSS-ruimte

Landschapsontwerper Gijs Niesink en strateeg Arjan Vreugdenhil van Ruimtemakers zien de kansen, maar ook de valkuilen van het combineren van wadi’s en spelen en bewegen. Gemeenten worstelen met een stapeling van opgaven, zoals klimaatadaptatie, woningbouw en de opdracht om voldoende kwalitatieve buitenruimte te bieden waar mensen kunnen bewegen, ontmoeten, spelen en sporten: de BOSS-ruimte zoals Ruimtemakers die noemt.  

Als die keuze moet worden gemaakt omdat niet alles overal tegelijk kan, is spelen nog te vaak het kind van de rekening, stelt Vreugdenhil, omdat er te snel wordt beredeneerd dat alle vormen van spelen en bewegen wel in de wadi’s kunnen plaatsvinden. En door die denkwijze ontstaat er te vaak een situatie waarin opgaves worden gestapeld, maar er vervolgens óf geen functionerende wadi óf geen functionerende speelruimte is. Dat moet en kan anders, vinden Niesink en Vreugdenhil, maar ze draaien het ook om; een groenere klimaatadaptieve buitenruimte biedt juist ook aanknopingspunten voor BOSS-mogelijkheden. 

Aangezien duidelijke richtlijnen die ingaan op de mogelijkheden voor sporten en spelen in wadi’s ontbreken, ontwikkelde Ruimtemakers een hulpblad. Het hulpblad is bedoeld als praatstuk dat helpt bij het gesprek dat gemeenten intern tussen de verschillende afdelingen moeten voeren. “Het doel is niet om te zeggen wat er niet kan in een wadi”, benadrukt Vreugdenhil. “Een wadi is, mits aantrekkelijk en gevarieerd ingericht, van zichzelf namelijk al een aantrekkelijke speelplek. Het is groen, afwisselend en avontuurlijk. Maar zodra je er bewust een speelplek van wilt maken en toestellen wilt plaatsen, vraagt dat om goed na te denken over welk toestel je plaatst en waar.” 

Twee typen met eigen logica 

Want wie wadi’s wil combineren met spelen, moet eerst begrijpen dat niet elke wadi hetzelfde doet. Er zijn twee types: de infiltrerende wadi laat regenwater langzaam in de bodem wegzakken en de afvoerende wadi voert het water door naar een ander punt in het systeem. Dat onderscheid heeft directe gevolgen voor wat je in de wadi kunt neerzetten en hoe intensief die plek gebruikt kan worden. 

Ontwerpfout nummer één is de wadi aanleggen op één vlak level”, zegt Vreugdenhil. “Je moet hoogteverschillen aanbrengen, terrassen. Dan krijg je vanzelf diversiteit in natte en droge plekken.”  

In een infiltrerende wadi moet de bodem intact blijven, doceren Niesink en Vreugdenhil. Zodra de toplaag verdicht raakt door intensief gebruik, het zogeheten verdichten, verliest de wadi zijn vermogen om water op te nemen. Ontwerpfout nummer twee gaat hierover, zoals bij voetbalveldjes in infiltrerende wadi’s. “Op of rond schoolpleinen zie je het nog steeds. Die veldjes worden de hele dag gebruikt. De wadi werkt dan niet meer.” 

Spannender en educatief 

De ondergrond en het sport- en speltype zijn derhalve sturend voor de mogelijkheden. “Een infiltrerende wadi is doorgaans vochtiger en leent zich daarom goed voor natuurlijker en avontuurlijk spelen”, legt Niesink uit. “Speelplekken die verrijkt worden wanneer het nat is.” Hij schetst een voorbeeld: een parcours met hoogteverschillen, keien en boomstammen voorkomt verdichting, terwijl modder de plek tegelijk spannender maakt. Je speelt niet ín de wadi, maar eroverheen via balken, touwen en bruggetjes die boven het maaiveld liggen en de bodem niet belasten.  

De afvoerende wadi biedt andere mogelijkheden, ook voor intensiever gebruik en hoogwaardige voorzieningen, zeker op verharding. Vaak is hier dan ook sprake van een tijdelijk bergende functie bij extreme piekbuien. Niesink noemt het waterplein in Rotterdam als sprekend voorbeeld. De afvoerende wadi biedt bovendien een unieke kans: de waterafvoer zelf wordt spelelement. “Als het regenwater van een dak via het schoolplein naar de wadi stroomt, maak je van dat tussentraject een spelelement. Dan wordt spelen in de regen ook echt tof”, vertelt Vreugdenhil. 

Voor Ruimtemakers is de buitenruimte in de eerste plaats een gebruiksruimte waar mensen kunnen bewegen, ontmoeten, spelen en sporten. Blauwgroen is daar een waardevol onderdeel van. Een wadi met natuurlijke beplanting ondersteunt biodiversiteit en verandert door het jaar heen: andere planten, insecten, vogels per seizoen. Vreugdenhil: “Dat biedt educatieve en belevingswaarde die een kaal grasveld nooit kan geven en die uit zichzelf ook speelwaarde creëert”. In Maassluis laat Ruimtemakers met een speellandschap met verschillende ontmoetingsplekken voor verschillende groepsgroottes zien hoe dat eruitziet: meanderende waterloopjes vormen eilanden met klimtoestellen, een bootcamphoek en een waterpomp met stenengoot.  

Een netwerk van plekken 

Die koppeling vraagt om een netwerkblik. Net zoals een waterhuishouding uit verbonden onderdelen bestaat, is ook de BOSS-ruimte in een stad of dorp een netwerk. Vreugdenhil: “Elke leeftijd heeft een andere actieradius: kleine kinderen spelen dicht bij huis, grotere kinderen en jongeren kunnen verder. Plekken moeten daarop aansluiten en elkaar aanvullen. Het hulpblad werkt daarom met twee schaalniveaus: grote en kleine plekken. Als een wijk meerdere wadi’s heeft, bepaalt de mix van infiltrerende en afvoerende wadi’s waar je meer speelruimte kunt benutten en waar je lichter en natuurlijker inricht.” 

Een voorbeeld is een plek in Utrecht waar de buurt overlast ervoer van jongeren die er voetbalden en rondhingen. Door die doelgroep op een geschiktere plek elders uitdaging en ontmoetings- en sportmogelijkheden te bieden, kwam er op de oude plek ruimte voor een infiltrerende wadi in combinatie met speelaanleidingen voor de jongere doelgroep. 

Gemeenten aan zet 

Zo is de situatie in iedere gemeente anders, qua bodemgesteldheid, typen wadi’s en speelruimteopgaven. Hardenberg wilde bijvoorbeeld weten welk percentage van speelplekken in nieuwbouw als wadi mocht functioneren, een andere gemeente had twee collega’s met elk een eigen opgave en wilde die aan elkaar verbinden. “Elke gemeente moet voor zichzelf bekijken: wat is onze context, en welke keuzes maken we daarin?” zegt Vreugdenhil. 

Daarom ontwikkelde Ruimtemakers het hulpblad bewust als een startpunt. Wel geldt één belangrijke voorwaarde, sluiten Niesink en Vreugdenhil af: combineren is mooi en kansrijk, maar mag geen excuus zijn om water- of speelruimte weg te bestemmen of ongepast te stapelen ten gunste van andere functies. De kwaliteit van de waterhuishouding, van de speelruimte én de BOSS-doelstellingen moet geborgd blijven.  

Het hulpblad is te downloaden via de website van Ruimtemakers. Gemeenten kunnen er zelf mee aan de slag, of Ruimtemakers vragen om ondersteuning bij de gesprekken én het ontwerp.

Dit artikel is verschenen in Straatbeeld 3/2026. Je leest deze editie gratis in onze digitale bibliotheek.